Πώς τα σχολικά χρόνια επηρεάζουν την ενήλικη ζωή μας!
Μπορεί να έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που καθόμασταν στα σχολικά θρανία, όμως κάποιες εικόνες μένουν ζωντανές. Θυμόμαστε ποιοι είχαν τον πρώτο λόγο στην τάξη, ποιοι ένιωθαν πως ανήκουν παντού και ποιοι προσπαθούσαν να μη φανούν. Μερικές φορές, θυμόμαστε ακόμη και το συναίσθημα που μας προκαλούσε η θέση μας σε αυτή την άτυπη ιεραρχία.
Ο καθηγητής Ψυχολογίας Mitch Prinstein έχει μιλήσει για το πώς οι εμπειρίες με τους συνομηλίκους στην εφηβεία μπορούν να επηρεάζουν αργότερα τον τρόπο που βλέπουμε τις σχέσεις και τον εαυτό μας. Αυτό δεν σημαίνει ότι όσα συνέβησαν στο σχολείο καθορίζουν τη ζωή μας. Μπορούν, όμως, να γίνουν ένα φίλτρο μέσα από το οποίο ερμηνεύουμε νέες γνωριμίες, σχόλια και καταστάσεις.
Δημοφιλία και αποδοχή δεν είναι το ίδιο
Όταν λέμε ότι ένα παιδί ήταν δημοφιλές, μπορεί να εννοούμε διαφορετικά πράγματα. Κάποιοι συμμαθητές είναι αγαπητοί και οι άλλοι θέλουν να περνούν χρόνο μαζί τους. Κάποιοι έχουν κύρος και τραβούν την προσοχή, χωρίς απαραίτητα να τους συμπαθούν όλοι. Η διάκριση ανάμεσα στη συμπάθεια και στο κοινωνικό κύρος βρίσκεται στο επίκεντρο της δουλειάς του Prinstein. apa.org
Οι σχέσεις στην τάξη, βέβαια, δεν χωρούν εύκολα σε δύο μόνο κατηγορίες. Υπάρχουν παιδιά που τα αποδέχονται πολλοί, παιδιά που μένουν στο περιθώριο, αλλά και παιδιά που προκαλούν ανάμεικτες αντιδράσεις. Ο «κλόουν» της τάξης, για παράδειγμα, μπορεί να κάνει τους άλλους να γελούν και ταυτόχρονα να τους κουράζει. Ένα πιο ήσυχο παιδί μπορεί να έχει λίγους φίλους χωρίς να το απορρίπτει η ομάδα.
Η αναγνωρισιμότητα δεν εγγυάται την ουσιαστική αποδοχή. Ένας μαθητής μπορεί να έχει υψηλό κύρος και να βρίσκεται διαρκώς στο επίκεντρο, αλλά να μη νιώθει ότι οι άλλοι τον γνωρίζουν ή τον συμπαθούν πραγματικά.
Οι κανόνες αλλάζουν στην εφηβεία
Στις μικρότερες τάξεις, οι εκπαιδευτικοί και οι γονείς συχνά επηρεάζουν περισσότερο το πώς βλέπουν τα παιδιά την επιτυχία και τη συμπεριφορά. Καθώς πλησιάζει η εφηβεία, όμως, η γνώμη των συνομηλίκων αποκτά μεγαλύτερο βάρος. Τότε, ένας μαθητής που μέχρι πρότινος ξεχώριζε για τους βαθμούς του μπορεί να ακούσει ότι είναι «φυτό», ενώ ένας συμμαθητής με πιο προκλητική συμπεριφορά μπορεί να αποκτήσει κύρος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε έφηβος κυνηγά τη δημοφιλία με τον ίδιο τρόπο. Δείχνει, όμως, πόσο γρήγορα μπορεί να αλλάξει η εικόνα που δίνει αξία μέσα σε μια ομάδα. Σταδιακά, η προσπάθεια να εντυπωσιάσει κανείς μπορεί να υποχωρήσει και η ανάγκη για πιο αληθινές, σταθερές σχέσεις να γίνει σημαντικότερη.
Οι παρέες προσφέρουν ασφάλεια, αλλά βάζουν και όρια
Το σχολείο είναι ένας μικρός κοινωνικός κόσμος. Οι μαθητές περνούν πολλές ώρες μαζί, συχνά για χρόνια, και οι παρέες αποκτούν δικούς τους κώδικες. Για έναν έφηβο που προσπαθεί να καταλάβει ποιος είναι και πού ανήκει, η ομάδα μπορεί να προσφέρει μια αίσθηση ασφάλειας. Την ίδια στιγμή, όμως, μπορεί να κάνει όποιον φαίνεται διαφορετικός να φοβάται τον αποκλεισμό.
Πολλοί έφηβοι δεν ταιριάζουν απόλυτα σε κάποιο στερεότυπο και αλλάζουν παρέες ή ρόλους με τον καιρό. Προς το τέλος του λυκείου, άλλωστε, οι ομάδες συχνά γίνονται πιο ευέλικτες. Οι νέοι αποκτούν μεγαλύτερη απόσταση από την εικόνα που πιστεύουν ότι έχουν οι άλλοι για εκείνους και αρχίζουν να αναζητούν ανθρώπους με τους οποίους αισθάνονται πιο άνετα.
Τι δείχνουν οι έρευνες για τη συνέχεια
Μελέτη του Joseph Allen και των συνεργατών του παρακολούθησε εφήβους από την ηλικία των 13 έως τα 23. Οι ερευνητές συνέδεσαν ορισμένες συμπεριφορές που παρουσίαζαν ως πρόωρα ώριμες, μαζί με την έντονη επιδίωξη δημοφιλίας, με δυσκολίες στις στενές σχέσεις και αυξημένα προβλήματα με το αλκοόλ, τις ουσίες και την παραβατικότητα αργότερα. Το εύρημα δεν αφορά κάθε δημοφιλές παιδί ούτε προβλέπει τη μοίρα του. Δείχνει ότι η επιτυχία στη σχολική ιεραρχία δεν εγγυάται από μόνη της μια ομαλή ενήλικη ζωή. Wiley Online Library
Η απόρριψη μπορεί επίσης να αφήσει αποτύπωμα, χωρίς να επηρεάζει όλους με τον ίδιο τρόπο. Σε διαχρονική μελέτη των Mitch Prinstein και Julie Wargo Aikins, η σύνδεση ανάμεσα στην απόρριψη από τους συνομηλίκους και στα καταθλιπτικά συμπτώματα εξαρτήθηκε, μεταξύ άλλων, από το πόσο σημαντική θεωρούσαν οι έφηβοι την κοινωνική τους θέση και από τον τρόπο με τον οποίο ερμήνευαν τα γεγονότα. Αυτό υπενθυμίζει ότι η απόρριψη έχει σημασία, αλλά και ότι οι συνθήκες και οι προσωπικές σκέψεις παίζουν ρόλο. PMC
Μπορούμε να αλλάξουμε τα μοτίβα
Αν μια σχολική εμπειρία επανέρχεται στις σκέψεις μας, ίσως αξίζει να εξετάσουμε τι συμπέρασμα βγάλαμε τότε και αν εξακολουθεί να μας εξυπηρετεί σήμερα. Ένα αμήχανο σχόλιο σημαίνει πάντα απόρριψη; Μια νέα παρέα μάς αντιμετωπίζει πραγματικά όπως οι συμμαθητές μας πριν από χρόνια; Οι παλιές εμπειρίες μπορεί να χρωματίζουν τον τρόπο που βλέπουμε τους άλλους, όμως δεν περιγράφουν υποχρεωτικά τις σχέσεις που έχουμε τώρα.
Η επίδραση του σχολείου δεν σβήνει αυτόματα όταν μεγαλώνουμε. Μπορούμε, όμως, να αναγνωρίσουμε τα συμπεράσματα που κουβαλήσαμε από εκείνη την περίοδο και να τα εξετάσουμε ξανά. Αυτό δεν αλλάζει το παρελθόν, αλλά μπορεί να μας βοηθήσει να μην αφήνουμε τη σχολική ιεραρχία να ορίζει κάθε σημερινή μας σχέση.