Γιατί μας αρέσει να διαβάζουμε για το ζώδιό μας ακόμη κι όταν δεν τα πιστεύουμε;
Μπορεί να λες ότι δεν πιστεύεις στα ζώδια. Να γελάς όταν κάποιος δικαιολογεί τα πάντα με έναν ανάδρομο Ερμή και να μην παίρνεις καμία σημαντική απόφαση επειδή «το είπε το ωροσκόπιο». Κι όμως, όταν δεις έναν τίτλο που γράφει «Τα τρία πράγματα που δεν αντέχει ένας Ζυγός σε μια σχέση» ή «Γιατί οι Παρθένοι σκέφτονται τα πάντα δύο φορές», υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να πατήσεις.
Και αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κατά βάθος πιστεύεις στην αστρολογία. Ίσως απλώς σου αρέσει κάτι πολύ πιο ανθρώπινο. Να διαβάζεις για εσένα.
Μας τραβάει οτιδήποτε μοιάζει να μας αφορά προσωπικά
Στην ψυχολογία υπάρχει το λεγόμενο self reference effect. Με απλά λόγια, οι πληροφορίες που συνδέουμε με τον εαυτό μας τείνουν να επεξεργάζονται και να αποτυπώνονται στη μνήμη μας πιο έντονα από πληροφορίες που δεν μας αφορούν προσωπικά. Μεταανάλυση σχετικών ερευνών έχει δείξει ότι η σύνδεση μιας πληροφορίας με τον εαυτό μας ενισχύει πράγματι τη μνημονική επεξεργασία.
Και κάπου εδώ τα ζώδια έχουν ήδη ένα τεράστιο πλεονέκτημα. Δεν διαβάζεις απλώς ένα γενικό κείμενο για τις σχέσεις, τη δουλειά ή τη συμπεριφορά. Διαβάζεις ένα κείμενο που ξεκινά με την υπόσχεση ότι μιλάει για εσένα.
Ακόμη κι αν το αντιμετωπίζεις περισσότερο σαν παιχνίδι, το μυαλό σου αυτόματα αρχίζει να κάνει συνδέσεις. «Ναι, αυτό το κάνω». «Όχι, καθόλου έτσι δεν είμαι». «Περίεργο, αυτό μου ταιριάζει». Και ξαφνικά δεν είσαι απλώς αναγνώστης. Έχεις μπει μέσα στην ιστορία.
Το φαινόμενο Barnum εξηγεί πολλά
Υπάρχει και ένας ακόμη λόγος που ορισμένες περιγραφές ζωδίων μάς φαίνονται εντυπωσιακά σωστές. Ονομάζεται Barnum effect ή Forer effect και περιγράφει την τάση μας να θεωρούμε ότι σχετικά γενικές περιγραφές προσωπικότητας αφορούν ειδικά εμάς.
Ο ψυχολόγος Bertram Forer το έδειξε ήδη από το 1949. Έδωσε στους συμμετέχοντες την εντύπωση ότι είχαν λάβει μια εξατομικευμένη περιγραφή της προσωπικότητάς τους, ενώ στην πραγματικότητα όλοι είχαν πάρει το ίδιο γενικό κείμενο. Παρ’ όλα αυτά, οι συμμετέχοντες το θεώρησαν ιδιαίτερα ακριβές.
Αυτό συμβαίνει εύκολα με φράσεις όπως «θέλεις να σε αγαπούν, αλλά κάποιες φορές χρειάζεσαι τον χώρο σου» ή «δείχνεις δυνατή, όμως υπάρχουν στιγμές που αμφιβάλλεις για τον εαυτό σου». Δεν είναι απαραίτητα ψέματα. Είναι απλώς τόσο ευρείες ανθρώπινες εμπειρίες, ώστε πολλοί από εμάς μπορούμε να αναγνωρίσουμε τον εαυτό μας μέσα τους.
Στην πραγματικότητα αγαπάμε τις ιστορίες για τον εαυτό μας
Υπάρχει όμως και κάτι πιο ενδιαφέρον από το αν μια περιγραφή «πέφτει μέσα». Οι άνθρωποι προσπαθούμε συνεχώς να καταλάβουμε ποιοι είμαστε.
Η ψυχολογική έρευνα γύρω από τη λεγόμενη narrative identity, δηλαδή την αφηγηματική ταυτότητα, εξετάζει ακριβώς αυτή την ανάγκη. Δημιουργούμε μια εσωτερική ιστορία για τη ζωή μας, συνδέοντας το παρελθόν, το παρόν και όσα φανταζόμαστε για το μέλλον, ώστε να αποκτήσουν κάποια συνοχή και νόημα.
Ένα άρθρο για το ζώδιό μας μπορεί να λειτουργήσει σαν μια μικροσκοπική εκδοχή αυτής της διαδικασίας. Μας δίνει έναν χαρακτήρα, με χαρακτηριστικά, αντιφάσεις, δυνατά σημεία και αδυναμίες, και μας προσκαλεί να αποφασίσουμε τι ταιριάζει και τι όχι.
Και ίσως εκεί βρίσκεται μεγάλο μέρος της απόλαυσης. Δεν έχει τόση σημασία αν το σύμπαν αποφάσισε ότι ένας Σκορπιός είναι μυστηριώδης ή ένας Τοξότης αγαπά την ελευθερία. Σημασία έχει ότι για λίγα λεπτά έχουμε μια αφορμή να σκεφτούμε τον εαυτό μας.
Και φυσικά υπάρχει και η περιέργεια
Μερικές φορές η εξήγηση είναι πολύ πιο απλή. Θέλουμε να δούμε τι λέει.
Το ίδιο συμβαίνει με τα personality tests, τα κουίζ τύπου «ποιος χαρακτήρας είσαι» και όλες εκείνες τις μικρές κατηγοριοποιήσεις που ξέρουμε ότι δεν μπορούν να περιγράψουν ολόκληρη την προσωπικότητά μας, αλλά παρ’ όλα αυτά απολαμβάνουμε να τις κάνουμε.
Υπάρχει κάτι ευχάριστο στο να βλέπεις μια περιγραφή του εαυτού σου και να την εξετάζεις. Ταιριάζει; Δεν ταιριάζει; Γιατί μου φαίνεται τόσο σωστή; Γιατί αυτό δεν με αντιπροσωπεύει καθόλου;
Και κάπως έτσι, ακόμη και ο άνθρωπος που δηλώνει ότι «δεν πιστεύει καθόλου στα ζώδια» μπορεί να φτάσει μέχρι το τέλος ενός άρθρου για το ζώδιό του.
Όχι επειδή άλλαξε ξαφνικά άποψη για την αστρολογία, αλλά επειδή η πιο ενδιαφέρουσα ιστορία για τους περισσότερους από εμάς παραμένει μία. Η ιστορία που μοιάζει να μιλάει για εμάς.