Εφιάλτες: Πότε είναι απλώς κακά όνειρα και πότε μπορεί να γίνουν πρόβλημα για την υγεία σου
Έχεις ξυπνήσει ποτέ μέσα στη νύχτα με την καρδιά να χτυπά δυνατά, επειδή λίγα δευτερόλεπτα πριν κάποιος ή κάτι σε κυνηγούσε στον ύπνο σου; Μπορεί το σκηνικό να αλλάζει, όμως το μοτίβο παραμένει συχνά το ίδιο. Προσπαθείς να ξεφύγεις από μια απειλή, εκείνη πλησιάζει και, λίγο πριν συμβεί το χειρότερο, ανοίγεις τα μάτια σου.
Δεν είναι τυχαίο. Σύμφωνα με τον Tore Nielsen, καθηγητή ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ, η απειλή και η προσπάθεια διαφυγής αποτελούν από τα πιο συνηθισμένα στοιχεία των εφιαλτών. Σε ανθρώπους που έχουν βιώσει ένα τραυματικό γεγονός, όπως ένα σοβαρό τροχαίο, το περιεχόμενο των ονείρων μπορεί επίσης να επιστρέφει ξανά και ξανά σε εκείνη την εμπειρία.
Οι εφιάλτες, όμως, δεν σημαίνουν αυτομάτως ότι κάτι δεν πάει καλά. Το πρόβλημα αρχίζει όταν από ένα περιστασιακό δυσάρεστο όνειρο μετατρέπονται σε μια κατάσταση που επηρεάζει σταθερά τον ύπνο, τη διάθεση και την καθημερινότητα.
Πότε οι εφιάλτες παύουν να είναι αθώοι
Ένας έντονος εφιάλτης μια δύσκολη περίοδο της ζωής σου δεν αποτελεί από μόνος του λόγο ανησυχίας. Όταν όμως οι εφιάλτες εμφανίζονται πολύ συχνά, ακόμα και σχεδόν κάθε βράδυ, μπορούν να οδηγήσουν σε έναν φαύλο κύκλο.
Ο Michael Nadorff, επίκουρος καθηγητής ψυχολογίας στο Mississippi State University, έχει μελετήσει τις συνέπειες των συχνών εφιαλτών και τη σχέση τους με την ψυχική υγεία.
Ένα από τα πρώτα προβλήματα είναι η αποφυγή του ύπνου. Κάποιος που φοβάται ότι θα ξαναδεί τον ίδιο εφιάλτη μπορεί να καθυστερεί σκόπιμα να κοιμηθεί. Σταδιακά, ο φόβος του ονείρου αρχίζει να επηρεάζει και τις ώρες που είναι ξύπνιος.
Παράλληλα, τα επαναλαμβανόμενα ξυπνήματα διαταράσσουν την ποιότητα του ύπνου. Το σώμα μπορεί να παραμένει σε κατάσταση έντασης για αρκετή ώρα μετά τον εφιάλτη, δυσκολεύοντας την επιστροφή στον ύπνο. Έτσι εμφανίζονται αϋπνία, κόπωση και περισσότερο καθημερινό στρες.
Η χρόνια στέρηση ποιοτικού ύπνου έχει συνδεθεί με προβλήματα τόσο στη σωματική όσο και στην ψυχική υγεία, μεταξύ άλλων με κατάθλιψη και καρδιαγγειακές παθήσεις.
Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι έρευνες του Nadorff έχουν συνδέσει τους συχνούς εφιάλτες με αυτοκτονικό ιδεασμό. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που βλέπει εφιάλτες διατρέχει τέτοιο κίνδυνο. Δείχνει, όμως, ότι όταν οι εφιάλτες είναι επίμονοι και προκαλούν σημαντική ψυχική επιβάρυνση, δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται απλώς ως μια κακή νύχτα.
Μπορεί ένας εφιάλτης να έχει και κάποια χρησιμότητα;
Εδώ τα πράγματα γίνονται πιο ενδιαφέροντα. Οι εφιάλτες δεν λειτουργούν πάντα μόνο αρνητικά. Ορισμένες θεωρίες υποστηρίζουν ότι μπορεί να αποτελούν έναν τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος προσπαθεί να επεξεργαστεί φόβους, ένταση και δύσκολες εμπειρίες.
Η διαδικασία έχει συγκριθεί με τη λογική της θεραπείας έκθεσης, γνωστής ως exposure therapy. Στην ψυχοθεραπεία, η έκθεση σε κάτι που προκαλεί φόβο γίνεται σταδιακά και μέσα σε ένα ασφαλές πλαίσιο, ώστε ο άνθρωπος να μπορέσει να μειώσει την αντίδραση άγχους.
Κάτι παρόμοιο έχει προταθεί ότι μπορεί να συμβαίνει και κατά τη διάρκεια ενός εφιάλτη. Ο εγκέφαλος επαναφέρει μια δύσκολη εμπειρία ή έναν φόβο και προσπαθεί να τον επεξεργαστεί χωρίς η πραγματική απειλή να βρίσκεται μπροστά σου.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι οι εφιάλτες αποτελούν από μόνοι τους ψυχοθεραπεία ούτε ότι ένας επίμονος εφιάλτης πρέπει απλώς να αφεθεί να συνεχίζεται. Όταν το όνειρο επαναλαμβάνεται και προκαλεί έντονη δυσφορία, η παρέμβαση ειδικού μπορεί να είναι απαραίτητη.
Γιατί ο ίδιος εφιάλτης μπορεί να επιστρέφει ξανά και ξανά
Ένα ενδιαφέρον στοιχείο αφορά τους επαναλαμβανόμενους εφιάλτες που σταματούν πάντα στο ίδιο σημείο. Για παράδειγμα, κάποιος τρέχει να ξεφύγει και ξυπνά ακριβώς πριν τον προλάβει η απειλή.
Στη θεραπεία έκθεσης, η συνεχής αποχώρηση ακριβώς τη στιγμή που το άγχος κορυφώνεται μπορεί να ενισχύσει την πεποίθηση ότι «η φυγή είναι η μόνη σωτηρία». Με παρόμοια λογική, έχει προταθεί ότι όταν ένας εφιάλτης διακόπτεται ξανά και ξανά πριν ολοκληρωθεί, ο εγκέφαλος δεν φτάνει ποτέ σε ένα διαφορετικό τέλος της ιστορίας. Γι’ αυτό και ορισμένες θεραπευτικές τεχνικές δεν προσπαθούν απλώς να εξαφανίσουν τον εφιάλτη. Αντίθετα, επιχειρούν να αλλάξουν την ιστορία του.
Η τεχνική που αλλάζει το τέλος του εφιάλτη
Μία από τις προσεγγίσεις που χρησιμοποιούνται για επίμονους εφιάλτες βασίζεται στην ιδέα ότι ο άνθρωπος μπορεί να ξαναγράψει συνειδητά το σενάριο του ονείρου.
Μαζί με έναν ειδικό, περιγράφει τον επαναλαμβανόμενο εφιάλτη και στη συνέχεια δημιουργεί ένα νέο, λιγότερο απειλητικό τέλος. Κατά τη διάρκεια της ημέρας φέρνει νοερά αυτή τη νέα εκδοχή στο μυαλό του και την επαναλαμβάνει. Στόχος είναι το παλιό μοτίβο φόβου να αρχίσει σταδιακά να αντικαθίσταται από ένα διαφορετικό σενάριο.
Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί και φαρμακευτική αγωγή, πάντα έπειτα από ιατρική αξιολόγηση. Υπάρχουν φάρμακα που μπορούν να περιορίσουν συγκεκριμένες αντιδράσεις του οργανισμού κατά τη διάρκεια της νύχτας, αν και μετά τη διακοπή τους τα συμπτώματα ενδέχεται να επιστρέψουν.
Πότε αξίζει να ζητήσεις βοήθεια
Το βασικό κριτήριο δεν είναι αν είδες έναν τρομακτικό εφιάλτη. Είναι πόσο συχνά συμβαίνει και πόσο επηρεάζει τη ζωή σου.
Αν οι εφιάλτες διακόπτουν συστηματικά τον ύπνο σου, αν αρχίζεις να φοβάσαι να κοιμηθείς ή αν η ένταση του ονείρου σε ακολουθεί και την επόμενη ημέρα, αξίζει να το συζητήσεις με γιατρό ή επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Οι εφιάλτες μπορεί να είναι ένας τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται όσα τον πιέζουν. Όταν όμως αρχίζουν να σου στερούν τον ύπνο και να επηρεάζουν την καθημερινότητά σου, δεν χρειάζεται να μάθεις να ζεις μαζί τους. Υπάρχουν θεραπευτικές παρεμβάσεις που μπορούν να βοηθήσουν να αλλάξει όχι μόνο το τέλος του ονείρου, αλλά και η σχέση σου με τον φόβο που το συνοδεύει.