Γιατί όλοι μιλούν για όρια αλλά δυσκολεύονται να τα βάλουν;
Αρκεί να περάσεις λίγα λεπτά στα relationship forums του Reddit για να δεις τις ίδιες λέξεις να επιστρέφουν ξανά και ξανά. Boundaries, communication, people pleasing. Όρια, επικοινωνία, διαρκής προσπάθεια να μη δυσαρεστηθεί κανείς. Οι συμβουλές μοιάζουν απλές. «Πες όχι». «Εξήγησε τι σε ενοχλεί». «Μην επιτρέπεις στους άλλους να σε εκμεταλλεύονται». «Βάλε πρώτα τον εαυτό σου».
Κι όμως, αν τα όρια ήταν τόσο εύκολα όσο ακούγονται, δεν θα υπήρχαν τόσοι άνθρωποι που συμφωνούν με αυτά θεωρητικά, αλλά παγώνουν τη στιγμή που πρέπει να τα εφαρμόσουν. Γιατί άλλο είναι να μιλάς για τα όρια και άλλο να αντέχεις όσα μπορεί να συμβούν αφού τα βάλεις.
Τα όρια δεν είναι απλώς μια ωραία λέξη της ψυχολογίας
Τα προσωπικά όρια είναι ο συναισθηματικός και διαπροσωπικός χώρος που επιτρέπει σε έναν άνθρωπο να διατηρεί την ατομικότητα, τις ανάγκες και τις επιλογές του μέσα στις σχέσεις του. Δεν είναι ένας τοίχος που κρατά τους άλλους μακριά. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ξεχωρίζουμε τι μπορούμε να προσφέρουμε, τι δεν ανεχόμαστε και ποια συμπεριφορά θεωρούμε αποδεκτή.
Ένα όριο μπορεί να είναι πολύ απλό.
«Δεν μπορώ να απαντάω σε επαγγελματικά μηνύματα μετά τις οκτώ».
«Δεν θέλω να σχολιάζεις το σώμα μου».
«Χρειάζομαι λίγο χρόνο πριν συνεχίσουμε αυτή τη συζήτηση».
«Δεν μπορώ να σου δανείσω ξανά χρήματα».
Το πρόβλημα είναι ότι πολλοί άνθρωποι έχουν συνδέσει τα όρια με την απόρριψη, την ψυχρότητα ή τον εγωισμό. Έτσι, όταν έρχεται η στιγμή να τα εκφράσουν, δεν ακούν μόνο τη δική τους ανάγκη. Ακούν και έναν εσωτερικό φόβο που τους λέει ότι μπορεί να απογοητεύσουν κάποιον, να προκαλέσουν θυμό ή ακόμη και να χάσουν τη σχέση.
Δεν φοβόμαστε να πούμε «όχι». Φοβόμαστε τι θα ακολουθήσει
Οι περισσότεροι άνθρωποι γνωρίζουν πότε κάτι τους ενοχλεί. Το σώμα συχνά το καταλαβαίνει πρώτο. Εμφανίζεται σφίξιμο, εκνευρισμός, κόπωση ή μια αίσθηση ότι κάποιος μπήκε λίγο πιο βαθιά στη ζωή μας από όσο θα θέλαμε.
Παρόλα αυτά, αντί να μιλήσουμε, προσπαθούμε να προσαρμοστούμε.
Λέμε «δεν πειράζει».
Χαμογελάμε ενώ έχουμε θυμώσει.
Δεχόμαστε μια χάρη που δεν έχουμε χρόνο να κάνουμε.
Απαντάμε «όλα καλά», ενώ τίποτα δεν είναι καλά.
Σε σχετικές συζητήσεις στο Reddit, άνθρωποι που δυσκολεύονται να θέσουν όρια περιγράφουν συχνά τον ίδιο φόβο. Αν σταματήσουν να εξυπηρετούν, να υποχωρούν ή να παραμένουν πάντα διαθέσιμοι, πιστεύουν ότι θα χάσουν τις σχέσεις τους. Άλλοι παραδέχονται ότι συμφωνούν σε πράγματα που τους κάνουν να νιώθουν άβολα και μετά θυμώνουν με τον εαυτό τους επειδή δεν μίλησαν.
Εδώ βρίσκεται και η πραγματική δυσκολία. Το όριο δεν δοκιμάζει μόνο τη σχέση με τον άλλον. Δοκιμάζει την ικανότητά μας να αντέξουμε τη δυσαρέσκειά του.
Το people pleasing μοιάζει με καλοσύνη, αλλά δεν είναι πάντα
Το people pleasing συχνά παρουσιάζεται σαν ένα αθώο χαρακτηριστικό. Ένας άνθρωπος που βοηθά τους πάντες, αποφεύγει τις εντάσεις και προσπαθεί να κρατά τις ισορροπίες μπορεί εύκολα να θεωρηθεί απλώς καλός και δοτικός.
Η διαφορά, όμως, βρίσκεται στο κίνητρο.
Άλλο είναι να βοηθάς επειδή το επιλέγεις και άλλο επειδή φοβάσαι ότι δεν θα σε αγαπούν αν αρνηθείς. Άλλο είναι να κάνεις έναν συμβιβασμό και άλλο να ακυρώνεις μονίμως τις ανάγκες σου για να αποτρέψεις μια σύγκρουση.
Έρευνα για το people pleasing το περιγράφει ως ένα μοτίβο που περιλαμβάνει σκέψεις, συναισθήματα και συμπεριφορές με επίκεντρο την υπερβολική προσαρμογή στις προσδοκίες των άλλων. Το μοτίβο αυτό έχει συνδεθεί με ψυχολογική επιβάρυνση και δυσκολίες στην προσωπική ευημερία.
Το people pleasing δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποιος είναι αδύναμος. Συχνά σημαίνει ότι έχει μάθει να προστατεύεται μέσω της προσαρμογής. Αν μεγαλώσεις σε ένα περιβάλλον όπου η αποδοχή εξαρτάται από το αν είσαι ήσυχος, εξυπηρετικός και «εύκολος», το να εκφράζεις ανάγκες μπορεί να μοιάζει επικίνδυνο ακόμη και στην ενήλικη ζωή.
Η σιωπή δεν εξαφανίζει τη σύγκρουση
Πολλοί άνθρωποι αποφεύγουν να θέσουν όρια επειδή θέλουν να διατηρήσουν την ηρεμία. Στην πραγματικότητα, όμως, συνήθως δεν αποφεύγουν τη σύγκρουση. Απλώς την αναβάλλουν.
Η δυσαρέσκεια συσσωρεύεται αθόρυβα.
Κάποιος δίνει συνεχώς χωρίς να το θέλει.
Ο άλλος συνηθίζει να παίρνει.
Οι πραγματικές ανάγκες δεν εκφράζονται ποτέ.
Ώσπου μια ημέρα ο άνθρωπος που έλεγε πάντα «ναι» ξεσπά για κάτι φαινομενικά ασήμαντο ή απομακρύνεται χωρίς να εξηγήσει τι συνέβη.
Αυτή η πλευρά του people pleasing εμφανίζεται συχνά και στις διαδικτυακές εξομολογήσεις. Άνθρωποι περιγράφουν πώς η μόνιμη υποχώρηση οδήγησε τελικά σε θυμό, απογοήτευση και συναισθηματική έκρηξη. Όταν κάποιος δεν μιλά εγκαίρως, οι γύρω του μπορεί να μην αντιλαμβάνονται καν ότι παραβιάζουν ένα όριο που δεν εκφράστηκε ποτέ.
Γι’ αυτό η απουσία διαφωνιών δεν αποδεικνύει ότι μια σχέση είναι υγιής. Μπορεί απλώς να σημαίνει ότι ένας από τους δύο δεν νιώθει ασφαλής να μιλήσει.
Η επικοινωνία δεν σημαίνει να εξηγείς ασταμάτητα
Η επικοινωνία είναι ίσως η πιο συνηθισμένη συμβουλή στις συζητήσεις για τις σχέσεις. Όμως δεν αρκεί να «μιλάμε περισσότερο». Χρειάζεται να μιλάμε καθαρά.
Πολλοί άνθρωποι, όταν επιχειρούν να θέσουν ένα όριο, το καλύπτουν με τόσες εξηγήσεις και απολογίες ώστε στο τέλος ακούγεται σαν διαπραγμάτευση.
«Συγγνώμη, απλώς είμαι λίγο κουρασμένη και ίσως να μην μπορέσω, εκτός αν με χρειάζεσαι πραγματικά».
Το μήνυμα που φτάνει στον άλλον δεν είναι «δεν μπορώ». Είναι «πίεσέ με λίγο ακόμη και πιθανότατα θα δεχτώ».
Η διεκδικητική επικοινωνία δεν είναι επιθετικότητα. Είναι η ικανότητα να εκφράζουμε τις ανάγκες, τις απόψεις και τα όριά μας με σαφήνεια, χωρίς να προσβάλλουμε ή να ακυρώνουμε τον άλλον. Η σχετική έρευνα δείχνει ότι η εκπαίδευση στη διεκδικητικότητα μπορεί να βελτιώσει την αυτοπεποίθηση και τις σχέσεις, ενώ έχει συνδεθεί και με μειώσεις στο άγχος και την ψυχολογική δυσφορία.
Ένα καθαρό όριο δεν χρειάζεται δεκάλεπτη απολογία.
«Δεν μπορώ να έρθω σήμερα».
«Δεν συμφωνώ με αυτό».
«Δεν θέλω να μου μιλάς με αυτόν τον τρόπο».
«Θα συνεχίσουμε τη συζήτηση όταν ηρεμήσουμε».
Ο άλλος μπορεί να μη χαρεί. Αυτό δεν σημαίνει ότι το όριο ήταν λάθος.
Ένα όριο χωρίς συνέπεια είναι απλώς ένα αίτημα
Υπάρχει ακόμη μία δύσκολη αλήθεια. Το όριο δεν αφορά μόνο το τι ζητάμε από τους άλλους. Αφορά κυρίως το τι θα κάνουμε εμείς όταν εκείνοι δεν το σεβαστούν.
Δεν μπορούμε να ελέγξουμε αν κάποιος θα φωνάξει, θα επιμείνει, θα σχολιάσει ή θα παραβιάσει τον προσωπικό μας χώρο. Μπορούμε όμως να αποφασίσουμε πώς θα αντιδράσουμε.
«Αν αρχίσεις να φωνάζεις, θα σταματήσω τη συζήτηση».
«Αν συνεχίσεις να ακυρώνεις τελευταία στιγμή, δεν θα οργανώνω πλέον το πρόγραμμά μου γύρω από εσένα».
«Αν σχολιάσεις ξανά το σώμα μου, θα φύγω από το τραπέζι».
Η συνέπεια δεν είναι τιμωρία. Είναι αυτοπροστασία. Χωρίς αυτήν, το όριο μένει μια ευχή που εξαρτάται αποκλειστικά από την καλή διάθεση του άλλου.
Γιατί νιώθουμε ενοχές όταν αρχίζουμε να αλλάζουμε
Όταν ένας άνθρωπος έχει περάσει χρόνια υποχωρώντας, το πρώτο «όχι» συνήθως δεν φέρνει ανακούφιση. Φέρνει ενοχή.
Μπορεί να σκέφτεται ότι έγινε σκληρός, αγενής ή εγωιστής. Μπορεί επίσης να αισθανθεί ότι εγκαταλείπει ανθρώπους τους οποίους είχε συνηθίσει να φροντίζει.
Η ενοχή, όμως, δεν αποδεικνύει ότι κάναμε κάτι λάθος. Μερικές φορές αποδεικνύει απλώς ότι κάναμε κάτι διαφορετικό.
Οι σχέσεις και η αυτοεκτίμηση επηρεάζουν αμοιβαία η μία την άλλη με την πάροδο του χρόνου. Όταν ένας άνθρωπος αρχίζει να υπολογίζει περισσότερο τις ανάγκες του, αλλάζει τόσο ο τρόπος με τον οποίο βλέπει τον εαυτό του όσο και ο τρόπος με τον οποίο σχετίζεται με τους άλλους.
Αυτή η αλλαγή μπορεί να ενοχλήσει όσους είχαν ωφεληθεί από την έλλειψη ορίων. Δεν σημαίνει ότι οι σχέσεις θα καταστραφούν όλες. Σημαίνει ότι ορισμένες θα χρειαστεί να προσαρμοστούν και κάποιες ίσως αποδειχθούν πιο μονόπλευρες από όσο θέλαμε να παραδεχτούμε.
Τα όρια δεν διώχνουν τους σωστούς ανθρώπους
Υπάρχει μια δημοφιλής φράση που λέει ότι τα όρια δείχνουν στους άλλους πώς θέλουμε να μας φέρονται. Η φράση ακούγεται σωστή, αλλά δεν λέει όλη την αλήθεια.
Τα όρια δείχνουν και σε εμάς τους ίδιους πόσο σοβαρά παίρνουμε όσα χρειαζόμαστε.
Δεν εγγυώνται ότι κανείς δεν θα μας πληγώσει. Δεν μετατρέπουν αυτόματα μια δυσλειτουργική σχέση σε υγιή. Δεν κάνουν τους ανθρώπους πιο ώριμους ή πιο συμπονετικούς. Μας βοηθούν, όμως, να βλέπουμε καθαρότερα.
Ένας άνθρωπος που σέβεται ένα λογικό όριο μπορεί να απογοητευτεί, αλλά θα προσπαθήσει να το καταλάβει. Ένας άνθρωπος που θεωρεί ότι η πρόσβαση στον χρόνο, στο σώμα, στην ενέργεια ή στην υπομονή μας είναι δικαίωμά του πιθανότατα θα αντιδράσει πολύ πιο έντονα. Και αυτή η αντίδραση είναι πληροφορία.
Το δύσκολο δεν είναι να μάθουμε τη σωστή φράση για να πούμε «όχι». Το δύσκολο είναι να πιστέψουμε ότι έχουμε δικαίωμα να το πούμε χωρίς να αποδείξουμε πρώτα ότι είμαστε εξαντλημένοι, πληγωμένοι ή στα όριά μας.
Τα υγιή όρια δεν καταστρέφουν την οικειότητα. Την κάνουν πιο ειλικρινή. Γιατί μια σχέση στην οποία ο ένας πρέπει να εξαφανίζει συνεχώς τον εαυτό του για να μη χάσει τον άλλον δεν είναι πραγματική ασφάλεια. Είναι φόβος ντυμένος με ευγένεια.