Γιατί δυσκολευόμαστε να καθαρίσουμε όταν είμαστε αγχωμένοι;
Πολλές μέρες κοιτάζεις τα άπλυτα πιάτα, τα ρούχα πάνω στην καρέκλα και τα πράγματα που έχουν κατακτήσει κάθε διαθέσιμη επιφάνεια του σπιτιού και ξέρεις ότι πρέπει να τα μαζέψεις, όμως δεν μπορείς να αποφασίσεις από πού να ξεκινήσεις. Αντί να σηκωθείς, μένεις στον καναπέ και νιώθεις ακόμη μεγαλύτερη ενοχή. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είσαι τεμπέλα ή αδιάφορη. Όταν το μυαλό βρίσκεται σε κατάσταση έντονου στρες, ακόμη και μια συνηθισμένη δουλειά του σπιτιού μπορεί να μοιάζει με αποστολή χωρίς σαφές τέλος.
Η καθαριότητα δεν είναι μία απλή εργασία
Η φράση «πρέπει να καθαρίσω το σπίτι» ακούγεται σαν μία δουλειά. Στην πραγματικότητα περιλαμβάνει δεκάδες μικρές αποφάσεις. Πρέπει να επιλέξεις δωμάτιο, να συγκεντρώσεις αντικείμενα, να αποφασίσεις πού ανήκει το καθένα, να ξεχωρίσεις τι θα κρατήσεις, να βάλεις πλυντήριο, να σκουπίσεις, να ξεσκονίσεις και να θυμηθείς τι ξέχασες. Για έναν ξεκούραστο εγκέφαλο, αυτή η αλληλουχία μπορεί να φαίνεται διαχειρίσιμη. Για έναν αγχωμένο εγκέφαλο, μοιάζει με ατελείωτη λίστα απαιτήσεων.
Οι εκτελεστικές λειτουργίες του εγκεφάλου μάς βοηθούν να οργανώνουμε, να σχεδιάζουμε, να συγκρατούμε πληροφορίες και να προσαρμοζόμαστε όταν κάτι αλλάζει. Το στρες, όμως, μπορεί να επηρεάσει τη μνήμη εργασίας και τη γνωστική ευελιξία, δηλαδή ακριβώς τις δεξιότητες που χρειαζόμαστε για να ξεκινήσουμε και να ολοκληρώσουμε μια σύνθετη εργασία. Με απλά λόγια, μπορεί να ξέρεις πολύ καλά τι πρέπει να κάνεις, αλλά να μην έχεις εκείνη τη στιγμή την απαραίτητη νοητική ενέργεια για να οργανώσεις τα βήματα.
Όταν το μυαλό λειτουργεί σε κατάσταση συναγερμού
Το άγχος στρέφει την προσοχή μας σε όσα ο εγκέφαλος θεωρεί επείγοντα ή απειλητικά. Μια επαγγελματική προθεσμία, ένα οικονομικό πρόβλημα, μια δύσκολη συζήτηση ή μια ανησυχία για την υγεία μπορούν να καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος της σκέψης μας. Σε τέτοιες περιόδους, ο εγκέφαλος εξοικονομεί πόρους για να αντιμετωπίσει αυτό που θεωρεί σημαντικότερο. Έτσι, η συγκέντρωση, η μνήμη και η ικανότητα οργάνωσης μπορεί να υποχωρήσουν προσωρινά.
Γι’ αυτό μπορεί να περάσεις δέκα λεπτά κοιτάζοντας ένα ακατάστατο δωμάτιο χωρίς να κάνεις τίποτα. Δεν αγνοείς συνειδητά την κατάσταση. Απλώς το μυαλό σου δυσκολεύεται να μετατρέψει το χάος σε συγκεκριμένες και εκτελέσιμες κινήσεις.
Η ακαταστασία δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο
Το πιο εκνευριστικό είναι ότι το άγχος μπορεί να αυξήσει την ακαταστασία, ενώ η ακαταστασία μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα του άγχους. Σε μια μικρή μελέτη με 60 ζευγάρια, οι γυναίκες που περιέγραφαν το σπίτι τους με περισσότερες αναφορές σε ακαταστασία και ανολοκλήρωτες δουλειές παρουσίαζαν πιο επιβαρυμένα μοτίβα διάθεσης και κορτιζόλης μέσα στην ημέρα. Η μελέτη έδειξε συσχέτιση και όχι απόδειξη ότι η ακαταστασία προκαλεί από μόνη της στρες.
Μάλιστα, μια μεταγενέστερη πειραματική έρευνα για το οικιακό χάος δεν εντόπισε σημαντική επίδραση στην αρνητική συναισθηματική κατάσταση των συμμετεχουσών. Αυτό μας θυμίζει ότι δεν αντιδρούν όλοι οι άνθρωποι με τον ίδιο τρόπο σε ένα ακατάστατο περιβάλλον. Παρόλα αυτά, όταν εσύ προσωπικά βλέπεις την ακαταστασία ως εκκρεμότητα, το σπίτι παύει να λειτουργεί ως χώρος ξεκούρασης. Κάθε σακούλα, κάθε στοίβα και κάθε γεμάτος πάγκος μετατρέπεται σε μία μικρή υπενθύμιση ότι «έχεις κι άλλα να κάνεις».
Γιατί περιμένουμε να έρθει η διάθεση;
Ένα από τα πιο συνηθισμένα λάθη είναι ότι περιμένουμε να νιώσουμε πρώτα αρκετά δραστήριοι για να ξεκινήσουμε. Στην πράξη, όμως, η κινητοποίηση συχνά εμφανίζεται αφού κάνουμε το πρώτο βήμα. Η συμπεριφορική ενεργοποίηση, μια τεχνική που χρησιμοποιούν οι ειδικοί στο πλαίσιο της γνωσιακής συμπεριφορικής θεραπείας, βασίζεται ακριβώς σε αυτή την ιδέα. Πρώτα ξεκινά η πράξη και στη συνέχεια μπορεί να ακολουθήσει το κίνητρο. Δεν χρειάζεται, λοιπόν, να περιμένεις να αποκτήσεις ξαφνικά όρεξη να καθαρίσεις ολόκληρο το σπίτι. Συνήθως αυτή η μαγική στιγμή δεν έρχεται.
Μίκρυνε τη δουλειά μέχρι να πάψει να σε τρομάζει
Αν το «θα καθαρίσω την κουζίνα» σου φαίνεται βουνό, μετέτρεψέ το σε κάτι πολύ μικρότερο. Βάλε τα ποτήρια στο πλυντήριο πιάτων. Πέταξε μόνο τα σκουπίδια. Καθάρισε ένα μικρό τμήμα του πάγκου. Ο στόχος δεν είναι να ολοκληρώσεις τα πάντα. Ο στόχος είναι να μειώσεις την προσπάθεια που χρειάζεται για να ξεκινήσεις.
Μπορείς επίσης να ορίσεις χρονικό όριο πέντε ή δέκα λεπτών. Όταν τελειώσει ο χρόνος, έχεις δικαίωμα να σταματήσεις. Έτσι, το μυαλό δεν αντιμετωπίζει την καθαριότητα σαν μια δουλειά χωρίς τέλος. Βοηθά επίσης να επιλέξεις μία κατηγορία κάθε φορά. Πρώτα τα σκουπίδια, μετά τα άπλυτα ρούχα και στη συνέχεια τα αντικείμενα που ανήκουν σε άλλο δωμάτιο. Με αυτόν τον τρόπο μειώνεις τον αριθμό των αποφάσεων που πρέπει να πάρεις.
Το σπίτι δεν αποτελεί μέτρο της αξίας σου
Ένα ακατάστατο σπίτι δεν αποδεικνύει ότι απέτυχες να οργανώσεις τη ζωή σου. Μπορεί απλώς να δείχνει ότι αυτή την περίοδο έχεις περισσότερες απαιτήσεις από όσες αντέχουν οι διαθέσιμοι πόροι σου. Φυσικά, η κατανόηση δεν σημαίνει ότι εγκαταλείπουμε κάθε προσπάθεια. Σημαίνει ότι αντικαθιστούμε την αυτοκριτική με μια πιο ρεαλιστική στρατηγική.
Αν η δυσκολία να φροντίσεις τον χώρο σου διαρκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα και συνοδεύεται από έντονη θλίψη, συνεχή εξάντληση, προβλήματα συγκέντρωσης ή αδυναμία να καλύψεις βασικές καθημερινές ανάγκες, αξίζει να απευθυνθείς σε έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας. Δεν χρειάζεται να περιμένεις μέχρι η κατάσταση να γίνει ανυπόφορη. Μερικές φορές δεν χρειάζεσαι περισσότερη πειθαρχία. Χρειάζεσαι λιγότερη πίεση, ένα μικρότερο πρώτο βήμα και την άδεια να μην τα κάνεις όλα τέλεια.