Γιατί φερόμαστε στα κατοικίδιά μας σαν να είναι παιδιά μας; Η επιστήμη δίνει την απάντηση!
Αν έχεις σκύλο ή γάτα, είναι πολύ πιθανό να του μιλάς σαν να καταλαβαίνει κάθε λέξη, να ανησυχείς όταν δεν τρώει, να του αγοράζεις παιχνίδια και να προγραμματίζεις τις διακοπές σου με βάση το ποιος θα το φροντίσει. Για πολλούς ανθρώπους, τα κατοικίδια δεν είναι απλώς ζώα συντροφιάς. Είναι μέλη της οικογένειας. Δεν είναι τυχαίο ότι τα τελευταία χρόνια ακούμε όλο και συχνότερα τον όρο «γονείς κατοικιδίων». Είναι όμως απλώς ένας χαριτωμένος τρόπος έκφρασης ή υπάρχει κάτι βαθύτερο πίσω από αυτή τη σχέση; Σύμφωνα με τη Shelly Volsche, επίκουρη καθηγήτρια Ανθρωπολογίας στο Boise State University, η απάντηση ίσως βρίσκεται στην ίδια την ανθρώπινη εξέλιξη.
Η φροντίδα δεν αφορά μόνο τα παιδιά
Τα τελευταία χρόνια, οι κοινωνίες έχουν αλλάξει σημαντικά. Πολλοί άνθρωποι επιλέγουν να αποκτήσουν παιδιά αργότερα ή να μην αποκτήσουν καθόλου, ενώ άλλοι στρέφονται συνειδητά στη συντροφιά ενός κατοικιδίου. Σε έρευνα της Volsche, αρκετοί συμμετέχοντες χωρίς παιδιά δήλωσαν ότι είχαν επιλέξει να έχουν σκύλο ή γάτα αντί να γίνουν γονείς. Ωστόσο, αυτό δεν σήμαινε ότι αντιμετώπιζαν τα ζώα σαν ανθρώπινα μωρά. Αντίθετα, φρόντιζαν να καλύπτουν τις ανάγκες τους με βάση το είδος τους, προσφέροντάς τους σωστή διατροφή, εκπαίδευση, παιχνίδι και κοινωνικοποίηση. Για πολλούς, οι όροι «μαμά», «μπαμπάς» ή «γονείς κατοικιδίων» λειτουργούν περισσότερο ως ένας εύκολος τρόπος να περιγράψουν τον βαθύ συναισθηματικό δεσμό που έχουν αναπτύξει με το ζώο τους, παρά ως κυριολεκτική εξίσωση ενός κατοικιδίου με ένα παιδί.
Γιατί δεόμαστε τόσο έντονα με τα ζώα μας;
Αρκετές μελέτες δείχνουν ότι πολλοί άνθρωποι βλέπουν τα κατοικίδιά τους ως όντα με προσωπικότητα, συναισθήματα και δικές τους προτιμήσεις. Αυτή η αντίληψη ενισχύει τον συναισθηματικό δεσμό και κάνει τη φροντίδα τους να μοιάζει, σε αρκετά σημεία, με τη φροντίδα ενός παιδιού. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι οι δύο σχέσεις είναι ίδιες. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι πρόκειται για διαφορετικούς δεσμούς, οι οποίοι ενεργοποιούν παρόμοιους μηχανισμούς αγάπης, προστασίας και ευθύνης.
Τι λέει η εξελικτική θεωρία
Για να εξηγήσουν αυτή τη συμπεριφορά, οι επιστήμονες στρέφονται στην εξελικτική ανθρωπολογία. Η ανθρωπολόγος Sarah Hrdy είχε υποστηρίξει ότι οι άνθρωποι εξελίχθηκαν μέσα σε κοινωνίες όπου η ανατροφή των παιδιών δεν ήταν αποκλειστική ευθύνη των βιολογικών γονιών. Συγγενείς και άλλα μέλη της κοινότητας συμμετείχαν ενεργά στη φροντίδα τους, αυξάνοντας τις πιθανότητες επιβίωσης όλων.
Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τον όρο alloparenting για να περιγράψουν ακριβώς αυτή την τάση των ανθρώπων να φροντίζουν μικρά που δεν είναι δικά τους. Πρόκειται για μια εξελικτική προσαρμογή που πιθανότατα μας βοήθησε να επιβιώσουμε ως είδος. Αυτή η έμφυτη διάθεση για φροντίδα ίσως εξηγεί γιατί σήμερα επενδύουμε τόσο χρόνο, χρήματα και συναίσθημα στα κατοικίδιά μας. Όταν ένα ζώο εξαρτάται από εμάς για την τροφή, την ασφάλεια και την ευημερία του, ενεργοποιούνται μηχανισμοί που σχετίζονται με την προστασία και τη φροντίδα ενός άλλου έμβιου όντος.
Τι έδειξε η έρευνα
Σε νέα έρευνα με ιδιοκτήτες σκύλων και γατών στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Volsche διαπίστωσε ότι τόσο οι γονείς όσο και όσοι δεν έχουν παιδιά αφιερώνουν σημαντικό χρόνο στην εκπαίδευση, το παιχνίδι και τη γενικότερη φροντίδα των κατοικιδίων τους. Υπήρχε, όμως, μία αξιοσημείωτη διαφορά. Οι συμμετέχοντες χωρίς παιδιά ανέφεραν συχνότερα ότι είχαν αναλάβει αποκλειστικά τη φροντίδα του κατοικιδίου τους, ένιωθαν ισχυρότερο συναισθηματικό δέσιμο μαζί του και χρησιμοποιούσαν πιο συχνά εκφράσεις όπως «παιδί μου» ή «είμαι η μαμά του».
Παράλληλα, αναγνώριζαν ξεκάθαρα ότι ένας σκύλος ή μια γάτα έχουν διαφορετικές ανάγκες από έναν άνθρωπο και προσαρμόζονταν σε αυτές, χωρίς να προσπαθούν να τα αντιμετωπίσουν σαν ανθρώπινα παιδιά.
Ίσως τελικά έχουμε εξελιχθεί για να φροντίζουμε
Το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα της έρευνας είναι ότι η ανάγκη για φροντίδα φαίνεται να αποτελεί ένα βαθιά ανθρώπινο χαρακτηριστικό, ανεξάρτητα από το ποιος είναι ο αποδέκτης της. Είτε πρόκειται για ένα παιδί είτε για ένα κατοικίδιο, η επιθυμία να προστατεύσουμε, να διδάξουμε, να προσφέρουμε ασφάλεια και να αγαπήσουμε ένα άλλο έμβιο ον φαίνεται να πηγάζει από τους ίδιους βασικούς μηχανισμούς.
Όπως επισημαίνει η Volsche, ίσως οι άνθρωποι δεν έχουν εξελιχθεί αποκλειστικά για να γίνονται γονείς. Ίσως, πάνω απ’ όλα, έχουμε εξελιχθεί για να φροντίζουμε. Και μέσα σε αυτή τη βαθιά ανθρώπινη ανάγκη, ο αποδέκτης της φροντίδας μπορεί να είναι πολύ πιο ευέλικτος απ’ όσο πιστεύαμε.